
Monumentalna, barokowa świątynia Zgromadzenia Księży Misjonarzy, górująca dwiema wysokimi wieżami
nad Krakowskim Przedmieściem. Choć kościół Świętego Krzyża nie jest katedrą,
działy się w nim i dzieją wydarzenia przerastające swoją doniosłością niejedną katedrę.
Bóg i Ojczyzna,
hasło rozbrzmiewające w jego murach od wieków, zdaje się witać każdego wchodzącego.
Kościół brał udział w niejednej burzy dziejowej i był świadkiem wielkich wydarzeń historycznych
w życiu stolicy i kraju. W tym kościele spoczywają prochy nie tylko zasłużonych misjonarzy,
takich jak: Lambert aux Couteaux, Bartłomiej Tarło czy Gabriel Baudouin. Leżą tu między innymi
Adam Kazimierz Czartoryski i Stanisław Małachowski.

Przez trzy lata w dolnym kościele stała trumna ze zwłokami księcia Józefa Poniatowskiego, zanim została przewieziona do Krakowa i złożona na Wawelu. Znajdują się też tutaj serca Fryderyka Chopina i Władysława Reymonta. Stąd żegnano przed ostatnią drogą Stanisława Kostkę Potockiego, Edwarda Odyńca,
Stanisława Moniuszkę, Karola Szymanowskiego, Pawła Jasienicę i wielu innych. W kościele Świętego Krzyża modlili się królowie, prezydenci, kardynałowie i dowódcy, nuncjusz apostolski Achilles Ratti, późniejszy papież Pius XI, a w 1987 roku sam Ojciec Święty Jan Paweł II.
Od czasów króla Stanisława Augusta Poniatowskiego kościół ten stał się świątynią o charakterze
ogólnopolskim ze względu na odbywające się w nim uroczyste nabożeństwa i manifestacje patriotyczne,
zarówno za czasów rosyjskiej, carskiej niewoli, jak i podczas pięćdziesięciolecia po II wojnie światowej.
Był też oazą patriotyzmu i oparciem dla wielu prześladowanych w okresie powstań narodowych
i tworzenia się ruchu solidarnościowego.
|
| 1510 | Pierwsza wzmianka o kaplicy przydrożnej św. Krzyża stojącej w miejscu obecnego kościoła |
| 1525 | Marta Moller, wdowa po rajcy warszawskim, funduje na miejscu kaplicy budowę drewnianego kościółka pod wezwaniem św. Krzyża, filialnego kościoła kolegiaty św. Jana |
| 1536 | Biskup poznański Jan Latalski wydaje dokument tworzący przy kościele św. Krzyża samodzielne "beneficjum simplex" , zmieniający wikariat na prebendę ze stałym kapelanem, którym został ks. Jędrzej Lubański |
| 1572 | Przy kościele powstał szpital ufundowany przez Annę Wolfową |
| 1615 | Paweł Zembrzuski, burmistrz Warszawy, dobudowuje dwie kaplice i funduje wraz z żoną Krystyną przebudowę kościoła |
| 1626 | 3 lipca Biskup Jan Wężyk zatwierdza utworzenie parafii świętokrzyskiej obejmującej Dziekankę, Krakowskie Przedmieście, Nowy Świat, Solec, Grzybów i Leszno. Pierwszym proboszczem został mianowany ks. Baltazar Zembrzuski |
| 1651 | W listopadzie św. Wincenty a Paulo na prośbę królowej Ludwiki Marii Gonzagi, żony króla Jana Kazimierza, przysyła do Polski kilku księży ze Zgromadzenia Księży Misjonarzy do dawania misji ludowych, prowadzenia seminariów duchownych, wychowania kleru. | |
| 1653 | Dnia 1 grudnia nastąpiło uroczyste wprowadzenie misjonarzy do kościoła św. Krzyża. Biskup poznański Kazimierz Florian Czartoryski wydaje specjalny akt, w którym kościół i przywiązane do niego prawa oddaje na wieczne czasy Zgromadzeniu. Wszyscy Księża Misjonarze zamieszkują w Warszawie i odtąd św. Krzyż staje się centralnym domem Zgromadzenia Misji w Polsce. |
| 1657 | Najazd księcia siedmiogrodzkiego w okresie potopu szwedzkiego i doszczętne zniszczenie kościoła św. Krzyża |
| 1679 | Zgromadzenie Księży Misjonarzy podejmuje ostateczną decyzję budowy nowego kościoła |
| 1682 | Proboszcz Parafii Świętego Krzyża ks. Bartłomiej Tarło rozpoczyna budowę dzisiejszego, murowanego kościoła. Kamień węgielny położył w dniu 1 kwietnia królewicz Jakub Sobieski, pod nieobecność Jana III. |
| 1693 | Biskup Jan Kirszenstein, sufragan wileński, konsekruje dolny kościół |
| 1696 | Ks. Kardynał Michał Stefan Radziejowski, Prymas Polski, w obecności królowej Marii Kazimiery konsekruje górny kościół i ołtarz główny |
| 1698 | Wystawiono 6 bocznych ołtarzy. Montaż kutej z żelaza ambony ufundowanej przez misjonarza Henryka Monmejan i wykonanej przez brata Mikołaja Tetara CM oraz balustrady biegnącej wewnątrz dokoła górnego gzymsu. |
| 1700 | Przy południowej ścianie prezbiterium zostaje dobudowana kaplica Najświętszej Maryi Panny |
| 1726 | Rozpoczęto budowę dwóch wież kościoła św. Krzyża. Prace te zakończono w 1754 roku. |
| 1731 | Wstawiono do kościoła organy wykonane w Warszawie przez Zadorskiego |
| 1756 | Zakończenie prac przy fasadzie i wmurowanie nad głównym wejściem marmurowej tablicy ze złoconym napisem zachowanym do dzisiaj. Tablica upamiętnia zakończenie budowy |
| 1760 | Ułożono w kościele marmurową posadzkę |
| 1792 | Zawieszono cztery dzwony w wieży kościoła św. Krzyża. Na tym zakończono budowę kościoła św. Krzyża, która trwała 110 lat (1682-1792) |
| 1792 | 3 maja pierwsza rocznica uchwalenia Konstytucji. W uroczystości wziął udział król Stanisław August, senatorowie i ambasadorowie. |
| 1794 | Wybucha powstanie kościuszkowskie i księża misjonarze ofiarowują wszystkie dobra kościelne na rzecz insurekcji. W bitwie przed kościołem św. Krzyża kule armatnie mocno uszkodziły, jego fasadę, schody i podjazd. | |
| 1794 | W sierpniu odprawiona zostaje uroczysta msza święta po odstąpieniu od Warszawy wojsk rosyjskich i pruskich, w której bierze udział Naczelnik Tadeusz Kościuszko |
| 1838 | Przeprowadzono gruntowny remont kościoła
|
| 1850 | Zakupiono nowe organy, wykonane we Wrocławiu przez Maurycego Mullera. Rysunek struktury drewnianej do dziś istniejącej dał H. Marconi |
| 1858 | Przed kościołem św. Krzyża, nad wejściem do dolnej części świątyni, ustawiono figurę Pana Jezusa dźwigającego krzyż. Odlaną w cemencie postać projektował Andrzej Pruszyński, a ufundował hr. Andrzej Zamoyski |
| 1864 | 27 listopada następuje Kasata Zgromadzenia przez rząd carski. Zarząd parafii przechodzi w ręce duchowieństwa świeckiego. |
| 1880 | Odsłonięcie pomnika nad sercem Fryderyka Chopina. Nagrobek wykonał we Lwowie Leonard Marconi. Pomnik wykuto w marmurze kararyjskim. Na tablicy umieszczono napis: Fryderykowi Chopinowi rodacy. Serce włożono do wnęki w podwójnej puszce ołowianej i drewnianej.
Zgodnie z życzeniem Fryderyka Chopina rodzina sprowadziła jego serce do kraju i złożyła je w Kościele Świętego Krzyża (pierwotnie w katakumbach). Nagrobek zamówiony został przez siostrę kompozytora, Jędrzejewiczową z mężem. Ostateczny koszt epitafium pokryło Warszawskie Towarzystwo Muzyczne z inicjatywy Władysława Żeleńskiego. Tablica pierwotna została zniszczona 12 stycznia 1945 roku, kiedy to Niemcy wzięli serce kompozytora (ostatecznie zwrócili je biskupowi Szlagowskiemu w Milanówku). |
| 1898 | 11 grudnia uroczyste odsłonięcie pomnika stojącego przed kościołem i przedstawiającego Chrystusa niosącego krzyż. Odlew pomnika w brązie wykonany został w Rzymie przez Piusa Wielońskiego i jest wierną kopią poprzedniej figury. Pomnik ustawiono na nowym cokole, wykonanym z czarnego granitu wg projektu Stefana Szyllera |
| 1908 | Przeprowadzono ponownie remont kościoła pokrywając całą elewacje nowym tynkiem |
| 1917 | Niemieccy okupanci zdejmują a następnie wywożą świętokrzyskie dzwony |
| 1918 | Na życzenie J. E. Ks. Kardynała Aleksandra Kakowskiego do parafii św. Krzyża powracają księża misjonarze. |
| 1923 | Zawieszono nowe dzwony odlane w Udine (1200-2000kg) |
| 1925 | Sprawiono nowe organy - dzieło firmy salzburskiej "Caecilia" |
| 1929 | W jeden z filarów kościoła wmurowano epitafium i urnę z sercem Władysława Reymonta, pisarza i laureata Nagrody Nobla, pochowanego na cmentarzu powązkowskim. |
| 1932 | Odnowienie całego wnętrza kościoła św. Krzyża, założenie ogrzewania gorącym powietrzem |
| 1939 | Podczas oblężenia Warszawy we wrześniu urządzono szpital polowy w dolnym kościele. Kościół św. Krzyża mocno ucierpiał. Kilka pocisków armatnich przedziurawiło dach, sklepienie i mury. Bomba, która wpadła do wnętrza doszczętnie zniszczyła obrazy z wielkiego ołtarza i z ołtarza Najświętszego Sakramentu, a także zabiła 3 osoby.
Dnia 3 października gestapo aresztowało wszystkich Księży Misjonarzy, których przewieziono na Pawiak. Po dwóch tygodniach księży wypuszczono. |
| 1944 | Dnia 7 lutego nad ranem żandarmeria zamknęła wszystkie ulice prowadzące do Domu Świętokrzyskiego. Na podwórze wjechało pięć aut ciężarowych. Zrewidowano cały dom, rabując co się dało. Przeprowadzono rewizję w kościele, zakrystii i na strychach. Misjonarzom zarzucono powielanie tajnych pism i mimo tego, że nic nie znaleziono, zostali aresztowani i przewiezieni na Pawiak (21 księży i braci). Dzięki interwencji biskupa Antoniego Szlagowskiego zwolniono z Pawiaka 6 Księży Misjonarzy i jednego brata zakonnego. Pozostałych wysłano do obozu Gross-Rosen koło Wrocławia gdzie 8 konfratrów zmarło.
1 sierpnia wybuchło powstanie warszawskie. Kościół znajduje się pod ciągłym ostrzałem. W dniu 5 sierpnia Niemcy podpalają konwikt, co powoduje pożar w części kościoła. Dnia 23 sierpnia kościół św. Krzyża zostaje zdobyty przez powstańców z kompanii Lewar i innych oddziałów. Od strony świątyni powstańcy atakują Komendę Policji.Niemcy rozpoczęli zmasowany ostrzał kościoła pociskami artyleryjskimi,
powodując zapalenie się obu wież, dachu świątyni, Ołtarza Najświętszego Sakramentu i św. Rocha oraz kaplicy Najświętszej Maryi Panny. Zburzony został też dom Księży Misjonarzy. Zniszczenia kościoła dopełnił szalejący pożar.
W dniach 4-5 września nastąpiło powtórne zdobycie kościoła św. Krzyża przez oddziały niemieckie. Dnia 6 września w obawie przed powstańcami Niemcy wprowadzili do kościoła dwa "goliaty". Zdetonowane uczyniły straszliwe spustoszenie. Rozbiły fasadę świątyni i wejście. Załamało się sklepienie nad dolnym kościołem. Wielki ołtarz, ołtarz św. Rocha i rzeźbiony ołtarz św. Wincentego zmieniły się w stos gruzu. Figura Chrystusa niosącego krzyż spadła na bruk. Niemcy wywieźli figurę 22 października. |
| 1945 | W styczniu, na kilka dni przed opuszczeniem Warszawy Niemcy dokonali ostatecznego aktu zniszczenia kościoła wysadzając w powietrze wieżę, na której wisiały dzwony. Część dzwonów zniszczono, pozostałe zostały wywiezione. Dnia 18 stycznia na gruzach kościoła została odprawiona pierwsza msza święta przez ks. Czaplę. Do Warszawy powracają księża Misjonarze. Mieszkają w zakładzie przy ul. Sewerynów 8, tam też znajduje się kancelaria.
W marcu zostały odnalezione w fabryce Lipopa
na Woli dzwony świętokrzyskie. Ścigani przez polskie wojsko Niemcy porzucili w przydrożnym rowie pod Nysą figurę Chrystusa niosącego krzyż i pomnik Mikołaja Kopernika. Przybranym kwiatami samochodem przywieziono następnie oba posągi do Warszawy. Po renowacji, dnia 19 lipca pomnik Chrystusa stanął znów przed kościołem. Figurę poświęcono w obecności prezydenta Rzeczpospolitej Bolesława Bieruta i przedstawicieli Rządu Polskiego.
Dnia 17 października wraca na swoje miejsce urna z sercem Fryderyka Chopina |
| 1945 | Rozpoczyna się odbudowa kościoła św. Krzyża. |
| 1947 | Rekonstrukcja wież. |
| 1948 | Odbudowa kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej |
| 1951 | Ukończenie wież, odnowienie ocalałych ołtarzy, ułożenie kamiennych stopni przed kościołem. |
| 1953 | Rekonstrukcja fasady kościoła. |
| 1956 | Ks. Kardynał Stefan Wyszyński przybywa na nabożeństwo do kościoła św. Krzyża. Jest to pierwsze spotkanie z Prymasem po jego niedawnym wyjściu na wolność. |
| 1969 | Poświęcenie przez Prymasa Polski ołtarza głównego, którego rekonstrukcja została zakończona po latach żmudnej pracy |
| 1980 | Dekret ks. kardynała Stefana Wyszyńskiego z dnia 19 września ustanawia Kościelną Redakcję Transmitowanej Mszy Świętej przy kościele św. Krzyża w Warszawie. Pierwsza Msza św. Radiowa zostaje odprawiona 21 września. |
| 1981 | W okresie stanu wojennego nastąpiła przerwa w nadawaniu Mszy św. Radiowej do dnia 17 stycznia 1982 roku. |
| 1982 | Dnia 13 marca poraz pierwszy została odprawiona Msza św. w intencji Ojca Świętego Jana Pawła II i Ojczyzny. Od marca 1983 roku, po drugiej wizycie Papieża w Polsce, przesunięto tę Mszę św. na 16 dzień każdego miesiąca. |
| 1987 | Dnia 13 czerwca Ojciec Święty Jan Paweł II spotyka się w kościele św. Krzyża z przedstawicielami środowisk twórczych z całej Polski. |
| 1990 | Poświęcenie Kaplicy Matki Bożej Katyńskiej. |
| 1994 | Po raz pierwszy po II wojnie światowej Traktem Królewskim wyrusza procesja w Święto Bożego Ciała. Procesję z kościoła św. Krzyża do katedry św. Jana prowadzi Jego Eminencja ks. kardynał Józef Glemp. |
| 1995 | Do Rzymu wyrusza delegacja Księży Misjonarzy. Księża prosili Ojca Świętego o błogosławieństwo na czas jubileuszu 300 - lecia konsekracji kościoła św. Krzyża |
| 1996 | Uroczystości jubileuszowe 300-lecia Konsekracji Kościoła Świętego Krzyża w Warszawie (20 - 27.10.) |
| 2001 | Jubileusz 350-lecia przybycia do Polski Księży Misjonarzy, którzy podjęli pracę w kościele św. Krzyża. |
| 2001 | Prace przy renowacji elewacji, wież i schodów kościoła św. Krzyża. |
| 2002 | Jan Paweł II w dniu 21 stycznia w Watykanie podpisał dokument podnoszący kościół św. Krzyża do godności Bazyliki Mniejszej |
| 2004 | Rozpoczęła oficjalną działalność Fundacja Sursum Corda
Dnia 24 marca Jan Paweł II pobłogosławił w Watykanie akt erekcyjny odbudowy Ołtarza Najświętszego Sakramentu w Bazylice Świętego Krzyża. Został on zniszczony podczas II wojny światowej. Z woli Ojca Świętego został on także wyniesiony do godności Ołtarza Ojczyzny.
Powołanie Szkoły Cnót Obywatelskich przy Ołtarzu Ojczyzny |
| 2006 | Remont Kaplicy Matki Bożej Częstochowskiej
Zakończenie prac kamieniarskich i odsłonięcie mensy ołtarzowej odbudowywanego Ołtarza Ojczyzny |
| 1. |
Epitafium Nieprzeckiego (styl eklektyczny; czas powstania 1883; autor: Andrzej Pruszyński) |
| 2. |
Epitafium Michała Rogodzińskiego (styl neoklasycyzm; czas powstania 1896; autor: Teofil Godecki) |
| 3. |
Epitafium Adama Pługa /Antoniego Pietkiewicza/ (styl eklektyczny; czas powstania po 1903 /1905?/; autor: Pius Weloński) |
| 4. |
Epitafium Adama Jakubowskiego (styl eklektyczny; czas powstania 1892; autor: Bolesław Syrewicz) |
| 5. |
Epitafium Wojciecha Jastrzębowskiego (styl eklektyczny; czas powstania 1883; autor: Andrzej Pruszyński) |
| 6. |
Epitafium Ignacego Jasińskiego (styl eklektyczny; czas powstania po 1878; autor: nieznany) |
| 7. |
Epitafium Władysława Sikorskiego (styl współczesny; czas powstania 1966; autor T. B. ?) |
| 8. |
Epitafium Ireny Puzynianki (styl eklektyczny; czas powstania po 1933; autor: nieznany) |
| 9. |
Epitafium Walentego Sobolewskiego (styl klasycyzm; czas powstania nieznany; autor: nieznany) |
| 10. |
Nagrobek Antoniego i Józefy Iwanów (styl neoklasycyzm; czas powstania 1886; autor: nieznany) |
| 11. |
Epitafium Tomasza Grabowskiego (styl klasycyzm; czas powstania po 1810; autor: nieznany) |
| 12. |
Epitafium Konstantego Gudowskiego (styl klasycyzm; czas powstania po 1863; autor: nieznany) |
| 13. |
Epitafium Stefanii Jagodzińskiej Niekrasz (styl pseudo klasyczny; czas powstania 1981; autor: nieznany) |
| 14. |
Epitafium Teodora Wosińskiego (styl eklektyczny; czas powstania 1873; autor: Andrzej Pruszyński) |
| 15. |
Epitafium Wojciecha i Józefy Rogozińskich (styl neoklasycyzm; czas powstania ok. 1879; autor: nieznany) |
| 16. |
Epitafium Andrzeja Pruszyńskiego (styl eklektyczny; czas powstania 1900; autor Pius Weloński) |
| 17. |
Epitafium Adolfa Jełowickiego (styl eklektyczny, czas powstania ok. 1891; autor: nieznany) |
| 18. |
Epitafium Augustyna Szmurło (styl neoklasycyzm; czas powstania ok. 1888; autor: nieznany) |
| 19. |
Epitafium Michaliny Rogozińskiej (styl eklektyczny; czas powstania 1893; autor: Andrzej Pruszyński) |
| 20. |
Epitafium Polikarpa Girsztowta (styl eklektyczny; czas powstania ok. 1899; autor: nieznany) |
| 21. |
Epitafium Bronisławy Jastrzębowskiej (styl eklektyczny; czas powstania po 1907; autor: P. Płecki) |
| 22. |
Tablica upamiętniajšca 2 Pułk Szwoleżerów Rokitnickich (bez znamion stylowych; czas powstania 1968; autor: nieznany) |
| 23. |
Epitafium Jana Rogozińskiego (styl neoklasycyzm; czas powstania ok. 1883; autor: nieznany) |
| 24. |
Tablica pamiątkowa z okazji 300 rocznicy powstania nabożeństwa "Gorzkich Żalów" (14.09.2007; autor - Ireneusz Chmurzyński) |
| 25. |
Tablica upamiętniająca pogrzeb polskich lotników Franciszka Żwirki i Stanisława Wigury (tablica poświęcona 11.11.2007 r.) |
| 26. |
Tablica upamiętniająca święcenia kapłańskie O. Honorata Koźmińskiego w 20 rocznicę beatyfikacji (tablica poświęcona 26.10.2008 r.) |
| 27. |
Epitafium pułkownika Bolesława Mościckiego, dowódcy Ułanów Krechowieckich i oficerów i ułanów pułku poległych ku chwale Ojczyzny w latach (epitafium poświęcone w 90 rocz. odzyskania Niepodległości 11.11.2008 r.) |
| 28. |
Tablica upamiętniająca prof. Feliksa Rączkowskiego, pedagoga i kompozytora, w latach 1945 - 1970 organisty w bazylice Świętego Krzyża |
| 29. |
Epitafium Zygmunta Krasińskiego wykonane z okazji 150 rocznicy śmierci wybitnego poety zaliczanego do naszych wieszczy narodowych (epitafium poświęcone 22.02.2009 r.)
|